Dăm bẩy năm lại đây, mưa xuân ở Hà Nội đang mất dần vị ngọt. Ông độc giả già có nhà lòng ống ở Hàng Bạc đứng trước khuôn viên thư viện lơ đãng nhìn gốc đào phai cằn đánh từ Phú Thọ về trồng đã bảo thế. Phố phường của thủ đô, chỗ nào còn Hà Nội nhất hình như chỉ là cái chỗ thưa người.

Một nhận xét giống như thở dài. Liệu đấy có phải là lí do để ông chọn mấy ngày loanh quanh sát tết mà vào thư viện để ngồi đọc. Đám sinh viên trẻ hôm nay gọi thư viện là nhà chứa sách, còn ông lão mọt sách biết hai tử ngữ là Sanskrit và Latin nghe vậy rùng mình. Tiếng Việt bây giờ trắng trợn tối tân quá, bị nghe nhiều tự nhiên bỗng rơm rớm xa xót. Khoảng hai năm trước lúc còn đều đặn vào đây, có lần ở phòng đọc tự chọn ông nhẹ nhàng góp ý cho cặp trẻ ngồi đối diện đang luyện hộ nhau ngoại ngữ là nói khe khẽ, lập tức con bé tóc nâu môi trầm quay sang mắng ông "ơ, cái ông này buồn cười nhỉ". Nghĩ lại, ông thấy mình cũng giống như cái thư viện ngót nghét trăm tuổi này, cái mùa xuân đang lơ thơ hoa đào này, quả cũng nhiều cái đáng cười.

Tất nhiên sinh viên vào thư viện thì là học, thì là đọc, nhưng phong khí tuyệt nhiên đã khác hẳn ngày xưa. Ngày xưa là cách đây chừng mười lăm năm, hai mươi năm hoặc lâu hơn nữa. Đại loại là lúc Hà Nội có khoảng 30 vạn dân. Thời gian trong thư viện chạy bằng đồng hồ riêng, nó chậm đến mức cứ như là chạy ngược. Vì thế, mùa xuân nếu có qua thì cũng ở lại đây lâu hơn. Vừa hết rằm tháng Giêng, ngoài kia nhiều nhà đã đem báo tết ra bán cân, còn ở trong thư viện độc giả mới bắt đầu háo hức đọc. Kinh ngạc nhất là nhiều lúc rời trang sách, vô tình ngẩng lên nhìn lại cô thủ thư mà tự thấy bàng hoàng. Mới hôm nào còn trong veo long lanh má đỏ, đưa sách cho độc giả là đau đáu lễ phép đưa hai tay, giờ đây mặt phì phị buồn ngủ uể oải ném quyển sách ra, giọng khàn khàn hao hao như ca sĩ Sao Mai điểm hẹn, cộc lốc nói xẵng "thẻ".

Chủ đã khác thì khách đương nhiên cũng khác, hầu hết đám đọc sách thời kinh tế thị trường đều nôn nóng sốt ruột. Họ muốn từ cái chữ mà mình vừa đọc phải đem lại một hiệu quả tức thì nào đấy. Có phải thế chăng mà tết ở Hà Nội càng ngày càng co lại ngắn cụt lủn. Hồi khoảng mươi năm trở về trước, đám độc giả thâm niên lẫn lộn cả người nhiều tuổi người ít tuổi, thường chọn chiều muộn hăm tám Chạp là ngày gặp nhau cuối năm và sáng sớm mùng sáu Giêng là buổi quây quần khai bút. Họ dịu dàng bình những bài báo hay những áng thơ đẹp rồi lì xì cho nhau những đoản thi tứ tuyệt. Không hiểu sao rất hiếm các cụ bà nhưng có khá đông nữ sinh, và đấy chính là động lực để cho mấy cụ ông hoặc vài ba trung niên tóc muối tiêu thăng hoa thành đích thực thi sĩ.

Thư viện hôm nay tuyệt không thấy một ai mơ màng ngồi đọc thơ nữa, đa phần đều cồn cào ngốn ngấu những loại sách được thời thượng gọi là sách công cụ. "Một nghìn cách làm giàu”. "Làm thế nào để bạn trở thành quyến rũ". "Quản trị kinh doanh thật là đơn giản". Hiếm hoi có lần thấy một nàng đọc "Chiến tranh và hòa bình". Tò mò xúc động rón rén nhìn trộm vào vở, hóa ra em đang làm luận văn tốt nghiệp về văn học Nga thế kỷ 19. Người đọc trong trắng là người đọc chẳng vì mục đích gì cả. Người Hà Nội cũ kĩ chân chính đều mơ hồ có cái thói quen đọc đấy, chẳng biết khi Hà Nội đã qua nghìn năm tuổi liệu có còn muốn giữ.

Phố phường Hà Nội vội vã những ngày cuối năm

Mùa xuân trong thư viện rất rêu phong Thăng Long. Phòng đọc mênh mông đã vắng những sinh viên ngoại tỉnh, chỉ còn thu lu vài ba cụ già, và tự nhiên nó sẽ sáng bừng nếu như có một chàng trai hay một thiếu nữ nào đấy lãng mạn ngồi đọc. Bọn họ chắc là nhà ở quanh Tràng Thi, Tràng Tiền ăn mặc tao nhã sạch sẽ. Từ tốn mơ mộng họ lật sách. Cái chầm chậm của những trang chữ làm tiết xuân trinh bạch tần ngần chẳng dám trôi. Và không cần tinh tế lắm cũng thấy được màu của tết, mùi của tết. Đấy là cái màu nóng ấm của hồng đào phảng phất tinh hoa từ những người Tràng An muôn năm cũ. Đấy là cái mùi của nhè nhẹ lá gội đầu hương nhu có từ thủa các bà các cô Hà thành còn chưa biết cắt tóc ngắn dùng dầu gội lờ lợ mùi mỹ phẩm, nó thanh và thơm đến vô cùng. Cô bé thủ thư nhìn đồng hồ đã thấy quá giờ và bỗng khác thường lệ, cô không bấm chuông giục. Mùa Xuân đã làm người Hà Nội trở về với thong thả thanh lịch.

Thư viện sẽ hết tết khi cái siêu thị đối diện đông người trở lại. Người ta hớt hải vét hàng khuyến mại, tranh nhau đem xe gửi vào khuôn viên của nhà chứa sách. Cả tòa biệt thự cũ chợt nhiên nhợt nhạt mất đi trầm lắng cổ kính. Rồi nó sẽ giống như mọi phố phường của Hà Nội đời thường hôm nay, chỉ toàn những ồn ào vội vã.

Trần Khôi Việt
(Theo Quân đội nhân dân)