Bước ra từ thiên huyền thoại đẹp đẽ thể hiện tinh thần và sức mạnh trong đấu tranh chống ngoại xâm của người Việt, câu chuyện về Thánh Gióng “đầu đội trời, chân đạp đất, vai chạm mây” đã để lại ký ức không gian sâu đậm trên nhiều di tích cả một vùng Trung Châu rộng lớn, đặc biệt là mảnh đất Thăng Long địa linh nhân kiệt…

Lễ hội Gióng được tổ chức hàng năm vào ngày mồng 8 và 9-4 âm lịch tại xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm, Hà Nội

Không chỉ là câu chuyện truyền miệng, câu chuyện về Thánh Gióng còn được sưu tầm ghi chép và văn bản hóa. Trong cuốn Đại Việt sử ký toàn thư đã lưu lại cặn kẽ huyền thoại này. Theo đó, đời Hùng Vương thứ 6, ở hương Phù Đổng, bộ Vũ Ninh có hai vợ chồng, sinh một con trai, hơn ba tuổi nhưng không biết nói cười. Gặp lúc trong nước nguy cấp, vua sai người đi tìm người có thể đánh lui được giặc.

Ngày hôm ấy, đứa trẻ bỗng nói được, bảo mẹ ra mời thiên sứ vào, nói: “Xin cho một thanh gươm, một con ngựa, vua không phải lo gì”. Vua ban cho gươm và ngựa, đứa trẻ liền phi ngựa vung gươm tiến lên trước, quan quân theo sau, đánh tan quân giặc ở chân núi Vũ Ninh. Quân giặc tự quay giáo đánh lẫn nhau, chết rất nhiều, bọn sống sót đều rạp lạy, tôn gọi đứa trẻ ấy là thiên tướng, liền đến xin hàng cả. Đứa trẻ phi ngựa lên trời mà đi. Vua sai sửa sang chỗ vườn nhà của đứa trẻ để lập đền thờ, tuế thời cúng tế. Về sau, Lý Thái Tổ phong là Xung Thiên Thần Vương. Miếu thờ ở cạnh chùa Kiến Sơ, hương Phù Đổng.

Thánh Gióng còn gọi là Phù Đổng Thiên Vương hay Xung Thiên Thần Vương bao đời nay đã trở thành một trong bốn vị thánh bất tử trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam (Tứ bất tử). Từ lâu người ta đã thờ Ông Đổng - cha khổng lồ ở một cái miếu cổ và cúng ông bằng bát cơm đĩa cà (cúng chay vào tiết mưa dông đầu hè mồng 9 tháng 4 âm lịch hàng năm).

Theo các cụ xưa kể lại, trước và trong ngày ấy bao giờ cũng có gió bão sấm chớp mưa to. Các cụ vẫn nói: đó là “Ông Đổng về hái cà” hay “Gió hái cà”. Cũng từ lâu làng Gióng được gọi là Kẻ - Đổng và có tục trồng riêng một sào cà để dành cho Ông Đổng về hái. Ở các ruộng khác, người ta thường cắm cạnh mỗi cây cà một “que bông”, tức là những que tre dài, ở một đầu có vót thành xơ xoắn xuýt dính vào thân que như hoa cà, ngụ ý để dành cho Ông Đổng, kẻo ông trảy cà, gây thiệt hại đến mùa cà”.

Việc tổ chức hội Gióng như ngày nay mới bắt đầu từ khoảng thế kỷ 11, đời Lý Thái Tổ. Theo đó vua Lý Công Uẩn trước khi sáng lập ra triều Lý sống ở chùa Kiến Sở, gần đền Phù Đổng và thường đến đây dâng hương cầu xin thần cho biết vận mệnh đất nước. Sau khi lên ngôi, Lý Thái Tổ đã ra lệnh tôn tạo, mở rộng đền Phù Đổng và quy định thể thức tổ chức lễ hội.

Hội Gióng ở Sóc Sơn và Hội Gióng ở xã Phù Đổng, có ý nghĩa và hoàn chỉnh hơn những nơi khác, từ ý tứ truyền thuyết đến nghệ thuật diễn xướng. Những nghi thức được quan tâm, chứa đựng trong nó sự huyền bí và sức sống của một huyền thoại gắn liền với lòng tự chủ dân tộc của người Việt Nam. Hội Gióng Phù Đổng chính thống được tổ chức hàng năm vào hai ngày mùng 8 và mùng 9 tháng 4 âm lịch tại xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm, Hà Nội, nơi sinh ra người anh hùng huyền thoại “Phù Đổng Thiên Vương“.

Để biểu đạt những ý tưởng và triết lý dân gian, Hội Gióng Phù Đổng có dàn vai diễn hết sức phong phú và độc đáo. Đó là các ông “Hiệu“ biểu trưng cho hệ thống tướng lĩnh của Ông Gióng; là “Phù Giá“ - đội quân chính quy; các “Cô Tướng“ - tượng trưng các đạo quân xâm lược; là phường Ải? Lao“, trong đó có “Ông Hổ“ - đội quân tổng hợp; là “Làng áo đỏ“ - đội quân trinh sát nhỏ tuổi; là “Làng áo đen” - đội dân binh… Chả vậy mà người ta ví Hội Gióng giống như một kịch trường dân gian rộng lớn với hàng trăm vai diễn!

Cũng như các đạo cụ, y phục, mỗi một chương mục, mỗi một vai diễn đều chứa đựng những ý nghĩa hết sức sâu sắc. “Rước khám đường” với ý nghĩa thăm dò đường đến trận địa; “rước nước” là để tôi luyện khí giới trước khi xuất quân; “rước Đống Đàm“ là đi đàm phán kêu gọi hoà bình; “rước Trận Soi Bia“ là mô phỏng cách điệu trận đánh ác liệt. Còn như phù giá ngoại với đội hình lên tới 120 người là những vai diễn đóng khố, cởi trần, đầu đội mũ có hình quả dưa, trên có đính chín con rồng nhỏ, tượng trưng cho Đất, vai đeo một túi “bán nguyệt “ có hình nửa vầng trăng, tượng trưng cho Trời, tay cầm chiếc quạt giấy màu nâu khắc cụp, khắc xòe theo khẩu lệnh của các ông “Xướng“ và “Xuất“, tượng trưng cho một loại vũ khí có sức biến ảo khôn lường.

Tất cả hoà quyện trong vai diễn Phù Giá làm nổi rõ sức mạnh vô địch khi người chiến binh được thấm nhuần hào khí thiêng của đất trời quê hương. Trong lễ hội có 28 cô gái trẻ đóng vai tướng giặc, tượng trưng cho 28 đạo quân xâm lược nhà Ân.

Hội Thánh Gióng là một nghi thức thờ cúng anh hùng dân tộc, đồng thời là một cuộc tổng diễn xướng anh hùng ca Thánh Gióng trên một quy mô rộng lớn. Hội Gióng là một bước phát triển phong phú của anh hùng ca dân tộc. Một lần nữa, huyền thoại này trong đó có những yếu tố cổ nhất, hồn nhiên nhất đã sống lại, làm sống lại chủ đề và hình tượng người anh hùng tập thể của bộ lạc đang được nâng lên thành người anh hùng dân tộc với một chất lượng mới.

Theo Anninhthudo